[IX]

 

HomeIntroducciónTexto LatinoTexto EspañolFicha

carlos.cabanillas@edu.juntaextremadura.net

 

[I][II][III][IV][V][VI][VII][VIII][IX][X][XI][XII][XIII]

Texto latino

  CAPÍ TULO IX

 

Sobre la construcció n de los relativos

y sobre la relació n entre hic e ille

 

          Me preguntará alguien por qué en la Gramá tica no he enseñ ado a los jó venes que una cosa es el relativo de sustancia y otra el relativo de accidente. Yo les preguntaré a ellos por qué quieren confundir y hacer que, al no entender, no entiendan nada. Yo he prescindido de esta y de otras muchas cuestiones que en nada atañ en al gramá tico. Al gramá tico, en efecto, le basta con saber que Tantus, quantus, Talis, qualis, Tot, quot son adjetivos y que no tienen entre sí má s relació n que la dialé ctica, como ocurre con pater, filius, discipulus, magister. Yo he dicho, pues, que el relativo se coloca entre dos casos del mismo nombre, como en Vidi hominem, qui homo disputabat. Esta forma de hablar es rechazada por San Jeró nimo en su Contra Rufino. Pero he aquí muchos testimonios que confirman mi regla Ciceró n, Verrinas 3: Ego tibi illam Aciliam legem restituo, qua lege multi simul accusati en el mismo discurso: Ex ea die ad hanc diem quae fecisti in iudicium uoco en el mismo discurso: Fauonius qui legem nosset, qua in lege numerus tantum columnarum traditur y en 4 de Verrinas: Edictum enim hominis cognoscite, quo edicto omnia iudicia redegerit in suam potestatem en el mismo discurso: Cephalici mensis est certus, quo mense sacerdotem maximum crean oporteat el mismo, en la Defensa de Miló n: Ante fundum Clodii, quo in fundo el mismo, en la Defensa de Roscio Amerino: Qui de ea re posset dicere aliquid, in qua re nulla subesset suspicio el mismo, en 1 de Verrinas: Emptum est ex senatus consulto frumentum a Syculis praetore Verre, pro quo frumento pecunia omnis soluta non est en el mismo discurso: Quum illius diei uenit in mentem, quo die citato reo dicendum sit ahora leemos illius temporis, pero Pediano reconoce illius diei  el mismo, en 2 de La ley agraria: Sequitur enim caput, quo capite non permittit el mismo, en Cartas a Á tico, libro 3: Is causam habet, quam causam ad te defert en las mismas cartas, libro 8: Litteras abs te M. Galenus ad me attulit, in quibus litteris scribis el mismo, a Volumnio: Eutropelia litterarum fecit, ut intelligerem tuas esse, quibus in litteris etc. Retó rica a Herennio, lib. 1: Oratoris officium est de iis rebus posse dicere, quae res ad usum ciuilem etc. en el mismo libro: Firma similitudine eius rei, qua de re agitur, ad eam rem, qua de re iudicatum est en el mismo libro: Expositio est, quum res, quibus de rebus dicturi sumus, exponimus breuiter en la misma obra, libro 2: Deinde ea res similis sit ei rei, de qua re agitur, aut dissimilis en el mismo libro: Oporteat ne de ea re iudicium fieri, quae res in iudicio non uenit en la misma obra, libro 3: Et quae similes sententias habebunt, quibus sententiis en el mismo libro: Imagines igitur nos in eo genere constituere oportebit, quod genus in memoria manere diutissimo potest Cé sar, en 1 de Guerra de las Galias: Erant omnino duo itinera, quibus itineribus domo exire possent en la misma obra: Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem dicunt, qua die ad ripas Rhodani omnes conueniant is dies erat ad 5 Kalendas Aprilis el mismo: Ví tra eum locum, quo in loco Germani consederant el mismo,en 6 de Guerra de las Galias: Post diem septimum sese reuersurum confirmat, quem ad diem ei legioni etc. y poco despué s: Diesque appetebat septimus, quem ad diem exirent etc. Suetonio, en Julio: Desedit apud Nicomedem, non sine rumore prostratae regi pudicitiae, quem rumorem auxit el mismo, en Augusto: Dubium euentu meliore an uolutante, quam uoluntatem, quum identidem prae se ferret Terentio, en Hé cira: Eodem ut iure uti senem liceat, quo iure sum usus adolescentior en la misma comedia: Ita eam oppressit calamitas, eam calamitatem uestra intelligentia sedauit Plauto, en Epí dico : Est causa, qua causa mecum ire ueritus est el mismo, en Aulularia: Id quod in rem tuam optumum esse arbitror, te id admonitum aduento Plinio: Mareotim lacum, qui lacus antea Arapotes nominabatur el autor del De hombres ilustres: Vbi post multos annos arcula cum libris a Terentio quodam exarata, qui libri, quia leues quasdam sacrorum causas continebant Liuio, libro 39: Neque harum rerum ullam rem in se aut alios admiserant Salustio, en Catilina: Tunc lex Portia aliaeque leges paratae sunt, quibus legibus exilium damnatis permissum est.

          A veces, en el caso del relativo, suele faltar el primer nombre, otras veces el segundo, y de vez en cuando ambos. Ejemplos del primer tipo Terentio, en Hé cira: Quia enim qui eos gubernat animus, infirmum gerunt el mismo, en Heaut.: Vnde habes? quam Bacchis secum adduxit adolescentulam es decir, ab ea adolescentula, quam adolescentulam Plauto, en Aulularia: Nemini credo, qui diues large blandus est pauperi es decir, nemini diuiti credo, qui diues Horatio: Qui sit Moecenas, ut nemo quam sibi sortem, seu ratio dederit, seu sors obiecerit, illa contentus uiuat el orden es: ut nemo contentus uiuat illa sorte, quam sortem Ciceró n: quam quisque norit artem, in hac se exerceat Quintiliano: Vereor ne quos porrexerim cibos uenena fiant Terencio, en Andria: Populo ut placerent, quas fecissent fabulas en la misma comedia: Quas credis esse has, non sunt uerae nuptiae. En este texto los gramá ticos hablan de auté nticas tonterí as y antiptosis, cuando la construcció n serí a: Hae nuptiae non sunt uerae, quas has nuptias credis esse ueras Virgilio, en 2 de Eneida: Quod te per superos et conscia numina ueri, per si qua est... intemerata fides, oro, es decir: per fidem el mismo, en 6 de Eneida: Per sidera juro, per superos, et si qua fides tellure sub ima est el mismo, en 12 de Eneida: Turne, per has ego te lachiymas, per si quis amatae tangit honos y en 10 de Eneida: Vnum hoc per, si qua est uictis uenia hostibus, oro de aquí se entiende que se engañ an aquellos que regulan que, si el relativo precede, atrahe al antecedente como si el relativo pueda preceder sin que esté al lado aquello a lo que se refiere.

          Ejemplos del segundo tipo, como uidi hominem qui dormiebat, aparecen por todas partes.

          Faltan ambos casos del nombre. Terencio, en Adelfos: Minime miror, qui insanire incipiunt ex iniuria, es decir: Minime miror eos homines, qui homines Horacio: Sunt quos curriculo puluerem Olympicum cole gisse iuuat, es decir: Sunt aliqui homines, quos homines iuuat etc. má s oscuro es este texto de Livio, del libro 34: Cautum erat, quo ne plus auri et argenti facti, quo ne plus signati argenti et aeris domi haberemus, es decir: Cautum erat de modo uel numero, quo numero ne plus auri haberemus Ciceró n, a Curió n, libro 7: Sed eo uidisti inultum quod praefinisti, quo ne pluris emerem esto lo expresó con má s claridad Tranquilo, en Julio: Cautum est de numero gladiatorum, quo ne maiorem cuiquam habere Romae liceret en la misma biografí a: Ex omni prouinciarum copia Gallias potissimum elegit, cuius emolumento et opportunitate idonea sit materia triumphorum, es decir: Galias elegit prouinciam, cuius prouinciae Ovidio, en 2 de Metamorforsis: Praeside tuta Deo nemorum secreta subibis nec de plebe Deo, sed qui caelestia magna sceptra manu teneo, es decir: me Deo, qui Deus ego teneo Salustio, Catilina: Sed antea item coniurauere pauci contra rem publicam, in quibus Catilina fuit, de qua quam uerissime potero dicam, es decir: coniurauere coniurationem, de qua coniuratione dicam Ciceró n, en 1 de Filí picas: Vt natum te esse ciues tui gaudeant, sine quo nec beatus, nec clarus esse quisquam potest, es decir: gaudeant gaudium sine quo gaudio.

          A veces toda la frase precedente, entera, es desarrollada mediante un nombre esto es una silepsis, ya que se supone que toda la oració n está en lugar del primer nombre, o, má s bien, que falta el primer caso Livio, libro 3: Inter alia prodigia etiam carne pluit, quem imbrem ingens numerus auium interuolitando rapuisse fertur Salustio, en Jugurta: Deinde Philenorum arae, quem locum Aegyptum uersus finem imperii habuerunt Carthaginenses Ciceró n: Plancus me retinet, sperat posse fieri ut mecum in Italiam decedat quem ego diem si uidero etc. el mismo, a Á tico: Quin etiam feci, quod profecto ante me nemo, ut ipse per litteras me consolare, quem librum ad te mittam Virgilio: Arcumque manu, celeresque sagittas corripuit, fidus quae tela ferebat Achates el mismo: Interea socios inhumataque corpora terrae mandemus, qui solus bonos Acheronte sub imo est.. De este tipo son paré ntesis como: Quae tua est pietas quae uestra libido est Quintiliano: Paedagogi, aut sint eruditi plane (quam primam esse curam uelim), aut se non esse eruditos sciant.

          El té rmino negotium, sobreentendido igualmente en el caso del relativo neutro, desarrolla tambié n a la oració n anterior Terencio: Qui habet salem, quod in te est, id est: quod negotium Ciceró n: Perdificilis, Brute, quaestio est (quod tu minime ignoras) de natura deorum Plauto, en Aulularia: De alia re te resciuisse arbitrabar, quod ad me attinet Terencio, en Adelfos: Et quod fortunatum isti putant, uxorem nunquam habui Salustio, en Catilina: Interea seruitia repudiabat, cuius initio ad eum magnae copiae concurrebant, es decir: cuius negotii. Y en plural: Ciceró n, en 2 de Cartas: Cum Pompeio complures dies, nullis aliis nisi de re publica sermonibus, uersatus sum quae nec possunt scribi nec scribenda sunt el mismo: Eadem mente comprehendimus colorem, saporem odorem, sonum, quae nunquam animus cognoscet y en las Sagradas Escrituras: Lunam et stellas quae tu fundasti. En frases de este tipo se engañ an quienes enseñ an a los niñ os que el gé nero neutro contiene el femenino, como en triste lupus stabulis en realidad falta, en efecto, πράγμα, es decir, negotium.

          Toda la discusió n anterior se ha hecho de acuerdo con la auté ntica normativa latina los griegos a este respecto se comportan con má s libertad é stos expresan el primer caso de acuerdo con las reglas del ré gimen, pero añ aden el segundo sin aplicar esas reglas, ponié ndole simplemente en relació n con el primero, como en utor libris quibus habeo. Consulta al capí tulo sobre el helenismo.

          Hic e ille se diferencian, como dice Lorenzo, en esto: estando los dos presentes, hic se refiere a lo má s cercano, ille a lo má s lejano, como en Corydon et Tyrsis ducebant greges, hic oues, ille capellas pero lo que ignoró Valla es que esta regla es una regla del sistema de la lengua latina só lo cuando se trata de evitar la ambigü edad cuando no puede haber ambigü edad, poco importa el uso de uno y otro, como ocurre en uidi Hectorem et Achillem, hunc troianum, illum graecum Ciceró n, en la Defensa de Roscio: Quid est quod negligenter scribamus aduersaria? quid est quod diligenter conficiamus tabulas? qua de causa? quia haec sunt menstrua, illae sunt aeternae el mismo, en Sobre los lí mites, libro 4, al principio: Quum duae sint artes, quibus perfecta ratio et oratio compleatur, una inueniendi, altera disserendi, hance posteriorem et Stoici et Peripatetici, priorem illi egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem Virgilio: Vrbem quam dicunt Romam, Meliboee, putaui stultus ego huic nostrae similem, quo saepe solemus pastores ouium teneros depellere foetus... uerum haec etc. Valerio Maximo, libro 2 cap. 7: Scipio Africanus grauius in Romanos quam in latinos transfugas animaduertit hos enim tanquam patriae fugitiuos crucibus affixit, illos tanquam perfidos socios securi percussit en el mismo libro: Quorum nescio utrum maius dedecus fuerit quod patria spei an quod hostis metus nihil in his reposuerit haec pro se, ille ne aduersus se dimicarent parui pendendo el mismo, libro 5, cap. 3, sobre Scipió n y Coriolano: Ille enim metu patriam pulsauit, hic uerecundia y muchas má s veces en Valerio Má ximo.

[I][II][III][IV][V][VI][VII][VIII][IX][X][XI][XII][XIII]


Copyright(c) de la versió n electró nica 2004 Carlos Cabanillas. ExtremaduraClásica.com .